Ei svart-kvit skisse, skriven for snart tretti år sidan. No har ho fått fargar, former og rørsle.
Fjord, fjell, hav og smale vegar. Ingen skilt seier kvar du er. Du veit det likevel.
I Strandebarm voks han opp, ved Hardangerfjorden. Landskapet og fargane forma han, lenge før han skreiv eit einaste ord.
Ein smal fjordarm med bratte lier på begge sider. Ein far og ein son i ein liten båt i Fyksesund, og vatnet heilt stille.
Han kallar det trygt. Han kallar det heim. Når ein har stått der fjorden opnar seg, skjønar ein kvifor.
I 1997 skreiv Jon Fosse eit filmmanus som aldri vart filma. No er det blitt Kjærast, og landskapet han voks opp i, er med i forteljinga.
Manuset heitte den gongen Bad Moon Rising. Det var Tom Remlov, den gong direktør i Norsk Film, som bad Fosse skriva det. Fosse sjølv trudde aldri at det skulle bli film av det. Nesten tretti år seinare har Erik Poppe teke tak i teksten og laga Kjærast, ein film om Asle og Gerd, som får ein son saman. Asle dreg til sjøs, Gerd blir verande heime, og spørsmålet filmen stiller, er kor mykje avstand kjærleiken toler.
For Fosse er filmen eit måleri laga av skissa hans.
«Den svart-kvite skissa mi har fått mange fargar, former og rørsle.» — Jon Fosse
Poppe kallar det ei forteljing fortald av to. Grunnforteljinga er Fosse si. Bileta er Poppe sine.
Ein skal ikkje kjenna att kvar scene i Kjærast. Ein skal kjenna att Vestlandet. Fosse har aldri skrive om eitt bestemt landskap.
«Det er ikkje eit bestemt vestnorsk landskap, men eit vestnorsk landskap med fjord og fjell og hav og kyst og smale vegar. Mitt Vestland.» — Jon Fosse
Filmen er spelt inn fleire stader langs Vestlandet, frå Stad og Selje i nord til Hardanger. Men han seier aldri kvar me er. For Fosse er det nettopp det som gjer at det mytiske Vestlandet kjem fram: når det ikkje er lokalisert til ein bestemt plass, kan ein alltid seia at det er Vestlandet.
Og kvar byrjar så det Vestlandet?
«Når det flate landskapet byrjar å skapa seg til, og du ser fjorden, då er du på Vestlandet.» — Jon Fosse
Han skildrar kjensla med to ord: trygt, og heima.
Bilen går att i Fosse sine bøker, og han er med i Kjærast òg. Sjølv likar Fosse å køyra åleine gjennom vakkert landskap. Ein er på veg frå éin stad til ein annan, i rørsle heile tida, og for han liknar det på å skriva.
«Å skriva er som å koma seg litt vekk frå seg sjølv. Når du køyrer frå det eine til det andre, er det på eit vis ein parallell.» — Jon Fosse
På Vestlandet er det vegen som fører deg gjennom landskapet: langs fjorden, inn i tunnelane og over bruene.
Fosse voks opp i Strandebarm i Kvam, ved Hardangerfjorden, og budde der til han var 15–16 år. Han seier sjølv at han vart forma av landskapet han var omgjeven av: av fjorden, fjella og fargane.
Vatn, fjord, hav og regn går att i heile forfattarskapet hans, og i Kjærast er havet både det som dreg Asle bort og det som held Gerd fast.
Les meir om forfattarskapet og om Fosse-huset i heimbygda.
Éin stad i Hardanger kan du peika på i filmen: Fyksesund. I scena der Asle og sonen er ute i båten, er det denne fjordarmen du ser, med bratte, skogkledde lier og vatn som ligg stilt mellom dei.
Fyksesund skjer seg elleve kilometer inn frå Hardangerfjorden mellom Øystese og Ålvik, smal, med fjell som stig nesten tusen meter rett opp frå sjøen. Etter regn og snøsmelting renn fossane ned lisidene. Jo lenger inn ein kjem, jo stillare blir det. Nokre av grendene her har framleis ikkje veg, og innst i fjorden ligg Botnen, der ein berre kjem fram med båt eller til fots.
Mellom så høge fjell blir eit menneske lite. Kanskje er det difor landskapet passar så godt til ein film om avstand.
Vil du sjå Fyksesund sjølv, går fjordsafarien frå Norheimsund inn i fjordarmen og legg til i Botnen. Vil du heller gå, startar Frå fjord til fjell med båt til Botnen og følgjer den gamle stien bøndene brukte mellom fjorden og stølane. Og køyrer du fylkesveg 7 mellom Øystese og Ålvik, ser du rett inn i fjordarmen frå Fyksesund bru.
Ei av scenene i Kjærast er spelt inn ved ei veldig, hol eik. Treet er Brureika på garden Lothe ved Utne i Ullensvang, kåra til Noregs største tre. Namnet har ho frå gamal bryllaupsskikk: Brurefølgja samla seg ved eika og fekk skjenkt brudedrammen før dei gjekk vidare til bryllaupsgarden.
Stammen er over ti meter i omkrins og kløyvd i to, men jernstenger held han saman, og lauvverket er framleis frodig. I ein film om kor mykje kjærleiken toler, er det vanskeleg å tenkja seg ein betre stad.
Kjærast (2026)
Regi: Erik Poppe
Manus: Jon Fosse
Med Leo Magnus de la Nuez og Kristi-Helene Giæver Engeberg
Produksjon: Paradox
Distribusjon: SF Studios
Manuset er gjeve ut som bok på Samlaget: Bad Moon Rising = Kjærast
Botnen, den vesle grenda utan veg innst i Fyksesund, var ein gong kjend for å laga hardingfeler.
Gå tørrskodd bak ein av Noregs mest populære fossar. Steinsdalsfossen ligg lett tilgjengeleg og rett ved vegen nært Norheimsund.
Turen til Krokavantet er ein lett tilgjengeleg fottur som byr på ei flott utsikt over Hardangerfjorden.
Opplev det unike Gullfiskvatnet i Kvam – eit familievenleg område der du kan mata gullfiskar, nyta naturen og slappa av ved vatnet.
Guidet fjelltur frå inste fjorden og opp i høgfjellet over Fyksesund — med ankomst med båt og røter i lokal historie. Ei sjeldan Hardanger-oppleving utanfor vegnettet.
