Vern gjennom bruk. Det er prinsippet bak Olavsrosa — Norsk Kulturarv sitt høgaste kvalitetsmerke for stader der kulturarven ikkje berre er bevart, men levande i bruk. I Hardanger er det seks stader som har fått det.
Olavsrosa er Norsk Kulturarv sitt nasjonale kvalitetsmerke for verksemder som tek vare på og formidlar norsk kulturarv på ein levande måte. Merket blir tildelt etter ei fagleg vurdering av tre kriterium: den kulturhistoriske verdien til verksemda, korleis dei kulturhistoriske verdiane er ivaretekne, og korleis historia blir formidla til gjestene.
Bak merket ligg prinsippet om vern gjennom bruk. Det beste vernet av eit kulturminne er ikkje å stengja det inne — det er å halda det levande. Difor er eit aktivt og engasjert vertskap like viktig som sjølve bygningane.
Noreg har tusenvis av freda bygningar og kulturminne. Dei fleste er verna gjennom lovgjeving — det vil seia at ein ikkje kan riva dei eller endra dei vesentleg. Men vern åleine er ikkje nok. Eit hus som står tomt forfell. Ein handverkstradisjon som ikkje blir praktisert, døyr ut. Ein historie som ikkje blir fortald, blir gløymd.
Olavsrosa er svaret på det problemet. Ved å tildela merket til verksemder som aktivt brukar og formidlar kulturarven sin, bidreg Norsk Kulturarv til at historia lever vidare — ikkje berre på papir, men i rom folk faktisk søv i, på båtar folk faktisk seglar med, og i museum der handverkarar framleis arbeider med dei same metodane som for hundre år sidan.
Til saman utgjer dei over 139 innehavarane i Noreg eit levande nettverk av kulturarv — frå nord til sør, frå kystkultur til fjordkultur, frå industrihistorie til gardsbruk med røter til bronsealderen.
Utne Hotel har teke imot gjester sidan 1722 — same stad, same fjord, snart 300 år. Hotellet er freda saman med ishuset og tingstova som eit samla kulturmiljø, og 100 prosent av interiør og eksteriør er verna. Med 17 rom, lokal mat og lokale tilsette er dette eit av Noregs eldste hotell i kontinuerleg drift. Utne Hotel fekk Olavsrosa for det same som gjer hotellet verdt eit besøk: ein stad der kulturarven ikkje er stilt ut, han er i bruk.
Agatunet er eitt av svært få attverande klyngetun i Noreg, med 30 freda hus samla på same tun. Mellom dei finn ein Lagmannsstova frå 1250 — det einaste bevarte «byhuset» av sitt slag i landet. Om sommaren er tunet ope med kafé, kunstutstillingar, omvisning og konsertar.
På ei halvøy ved Mundheim, der Hardangerfjorden er på sitt breiaste, ligg Nestunet. Fram til jordskiftet i 1912 var Nes eit typisk vestlandsk klyngetun — i dag er dei restaurerte husa frå 1700- og 1800-talet gjort om til overnatting av høg standard. Naust, brygge og eigen badeplass ligg 200 meter frå tunet. Ope heile året.
Det heile starta i 1984 då ein gjeng entusiastar kjøpte jakta Mathilde på tvangsauksjon og sette i gang eit formidabelt restaureringsarbeid. I dag er Hardanger Fartøyvernsenter i Norheimsund eit nasjonalt kompetansesenter for fartøyvern og eit levande museumsverft — med aktive handverkarar, reipslaging, båtbygging og sommartokt med Mathilde på fjorden. Sesongopen.
I 1906 budde det om lag 30 menneske i Tyssedal. Nærast over natta vart bygda forandra til ein yrande anleggsplass der arbeidarar strøymde til frå heile Skandinavia — folketalet auka på kort tid frå 30 til 1000. Kraftmuseet fortel historia om dette industrieventyret, om vasskrafta som endra Hardanger frå bondesamfunn til industrisamfunn, og om dei menneska som bygde det moderne Noreg. Tyssedal kraftanlegg er freda og restaurert. Ope heile året.
I Guddalen, fem kilometer frå Rosendal, ligg ein gard med røter til tidleg bronsealder. Familien Guddal har drive overnatting og galleri her sidan dei fekk Olavsrosa i 1993 — med utstillingar frå norske og internasjonale kunstnarar, frokostkorg og full servering. Ope heile året.
Verksemder søkjer sjølv og blir vurderte av eit fagråd i Norsk Kulturarv på tre kriterium: den kulturhistoriske verdien til verksemda, korleis dei kulturhistoriske verdiane er ivaretekne, og korleis historia blir formidla til gjestene. Det er med andre ord ikkje nok å ha eit gammalt og fint bygg — ein må òg aktivt bruka og formidla kulturarven. Søknadsinformasjon finn du på kulturarv.no.
Olavsrosa kan tildelast eit breitt spekter av verksemder som tilbyr kulturhistoriske opplevingar av høg standard — alt frå hotell, gardsbruk og overnattingsstader til museum, fartøyvernsenter, båtbyggeri og kulturarrangement. Det avgjerande er ikkje kva type verksemd det er, men at kulturarven er levande i bruk og blir formidla til gjestene.
Hardanger har ei uvanleg breidd av kulturarv — frå mellomalderske klyngetun og eit hotell i kontinuerleg drift sidan 1722, til maritim handverkstradisjon og industrihistorie som endra heile regionen frå bondesamfunn til industrisamfunn på byrjinga av 1900-talet. Denne breidda gjer at seks svært ulike verksemder — eit hotell, to klyngetun, eit fartøyvernsenter, eit kraftmuseum og ein kulturgard — alle har kunna oppfylla dei strenge krava til Olavsrosa.
Tre av dei seks stadene er opne heile året: Nestunet i Kvam, Kraftmuseet i Odda og Guddalstunet i Kvinnherad. Utne Hotel, Agatunet og Hardanger Fartøyvernsenter og Mathilde er sesongopne, hovudsakleg frå mai til september. Sjekk den einskilde staden sine nettsider for oppdaterte opningstider før du legg ut på tur.
Vil du vita meir om Olavsrosa eller sjå alle innehavarane i Noreg? Besøk Norsk Kulturarv sin nettstad: kulturarv.no
